سه‌شنبه ۱۴۰۵/۰۸/۲۶

صالحی رئیس بنیاد ایران‌شناسی:

بزرگداشت پایتخت‌های تاریخی، فرصتی برای تقویت هویت ملی و توسعه متوازن ایران است

دکتر علی‌اکبر صالحی، رئیس بنیاد ایران‌شناسی، در نشست شهرداران پایتخت‌های تاریخ ایران، ابتکار شهر قزوین در بازشناسی و بزرگداشت پایتخت‌های تاریخی کشور را اقدامی ارزشمند برای احیای حافظه تاریخی، تقویت احساس تعلق ملی و توجه به ظرفیت‌های همه شهرهای ایران دانست و تأکید کرد: بزرگی یک شهر با کوچک‌کردن دیگر شهرها به دست نمی‌آید و توسعه متوازن، شرط اساسی پیوستگی ملی است.

به گزارش روابط عمومی اداره ارتباطات و امور بین الملل شهرداری قزوین، دکتر علی‌اکبر صالحی در این نشست با قدردانی از برگزارکنندگان و ابتکار شهر قزوین برای بازشناسی و بزرگداشت پایتخت‌های تاریخی ایران، از کهن‌ترین دوره‌ها تا امروز، اظهار کرد: این ابتکار اقدامی هوشمندانه و ارزشمند است؛ زیرا به‌جای تأکید صرف بر جایگاه تاریخی یک شهر، تصویری گسترده‌تر از تاریخ ایران پیش روی جامعه قرار می‌دهد و شهروندان را با زنجیره‌ای پیوسته از مراکز تمدنی و سیاسی کشور آشنا می‌کند.

وی با بیان اینکه تاریخ ایران را نمی‌توان به یک شهر، یک دوره یا یک خاندان محدود کرد، افزود: شهرهایی مانند همدان، پاسارگاد، شوش، تخت جمشید، اصفهان و دیگر مراکز تاریخی، حلقه‌های به‌هم‌پیوسته‌ای از هویت و تمدن ایران هستند و باید در قالب یک روایت مشترک و پیوسته مورد توجه قرار گیرند.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به جایگاه پایتخت در شکل‌گیری تمدن‌ها و نظام‌های سیاسی گفت: پایتخت از گذشته محل پیوند سه مؤلفه قدرت، ثروت و معنا بوده است. با شکل‌گیری کشاورزی، انباشت مازاد و دولت‌های نخستین، قدرت به مکان پیوند خورد و شهرها به مراکز تصمیم‌گیری، گردآوری منابع، برگزاری آیین‌ها و ثبت تاریخ تبدیل شدند.

صالحی با اشاره به نمونه‌هایی از تاریخ جهان، از آتن به‌عنوان نماد اندیشه و شهروندی، روم به‌عنوان نماد قدرت و تمدن جهان باستان و قسطنطنیه به‌عنوان دروازه پیوند دو قاره یاد کرد و افزود: شهرهایی همچون چانگان، بغداد و قاهره نیز در دوره‌های مختلف نماینده تمدن‌های بزرگ بوده‌اند.

وی با تأکید بر ویژگی چندمرکزی بودن پایتخت‌ها در تاریخ ایران پیش از اسلام اظهار کرد: ایران برخلاف بسیاری از سرزمین‌های همسایه، همواره دارای یک پایتخت ثابت و یگانه نبوده است و تعدد مراکز حکومتی با توجه به وسعت و تنوع جغرافیایی کشور، شیوه‌ای برای اداره سرزمینی گسترده به شمار می‌رفته است.

صالحی با اشاره به جایگاه همدان یا هگمتانه در دوره مادها، پاسارگاد به‌عنوان یادگار کوروش و نماد آغاز شاهنشاهی هخامنشی، شوش به‌عنوان یکی از مراکز سیاسی و اداری هخامنشیان و تخت جمشید به‌عنوان نماد تثبیت و شکوه این شاهنشاهی، به تنوع مراکز قدرت در ایران باستان پرداخت.

وی همچنین از دامغان و صددروازه در دوره اشکانی و فیروزآباد یا اردشیرخوره در دوره ساسانی یاد کرد و گفت: برخی شهرها نماد آغاز یک پروژه سیاسی و فرهنگی و برخی دیگر نشانه تثبیت و شکوه آن بوده‌اند. از نیشابور و مراغه تا قزوین و اصفهان؛ روایت پایتخت‌های تاریخی ایران

رئیس بنیاد ایران‌شناسی در ادامه با اشاره به مراکز مهم سیاسی، علمی و فرهنگی ایران پس از اسلام، اصفهان را از شهرهای برجسته در دوره آل‌بویه و آغاز سلجوقیان دانست و نیشابور را نمونه شهری معرفی کرد که جایگاه آن تنها به حضور حکومت محدود نبود، بلکه مدارس، کتابخانه‌ها، محافل علمی و مراکز عرفانی نیز در شکل‌گیری هویت آن نقش داشتند.

وی با اشاره به دوره ایلخانان، از مراغه، تبریز و سلطانیه به‌عنوان مراکز مهم قدرت و تمدن یاد کرد و افزود: رصدخانه خواجه نصیرالدین طوسی در مراغه نمادی از تداوم اندیشه و علم در دوره‌ای دشوار بود و گنبد اولجایتو در سلطانیه نیز نمونه‌ای برجسته از شکوه معماری ایرانی ـ اسلامی به شمار می‌رود.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی تبریز را از مراکز مهم تاریخی ایران و از کانون‌های نوگرایی، چاپ، آموزش جدید و تحولات مشروطه در دوره قاجار برشمرد و به جایگاه اردبیل در شکل‌گیری معنوی خاندان صفوی و خاستگاه تاریخی این سلسله اشاره کرد. ▫صالحی در ادامه، قزوین را یکی از مراکز مهم سیاسی دوره صفوی دانست و با اشاره به آثار تاریخی و معماری این شهر، از جمله عمارت چهل‌ستون، باغ‌ها، بازارها و مساجد، بر نقش آن در تاریخ ایران تأکید کرد.

وی افزود: شاه عباس اول با انتقال پایتخت به اصفهان، زمینه شکل‌گیری یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های برنامه‌ریزی شهری را فراهم کرد. میدان نقش جهان با قرار گرفتن مسجد، بازار و کاخ در پیرامون خود، نمونه‌ای از پیوند سیاست، دین و اقتصاد در ساختار شهری است.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی همچنین به جایگاه شیراز در دوره کریم‌خان زند، مشهد در دوره نادرشاه افشار و تهران از زمان آقامحمدخان قاجار تاکنون اشاره کرد و گفت: پایتخت در تاریخ ایران به یک منطقه خاص تعلق نداشته و در دوره‌های مختلف، شهرهایی از شمال غرب، جنوب، مرکز و شمال شرق کشور در کانون تحولات سیاسی و فرهنگی قرار گرفته‌اند. پایتخت، تصویر فشرده هویت یک ملت است

صالحی با بیان اینکه پایتخت در مقیاسی کوچک‌تر، قدرت سیاسی، حافظه فرهنگی، نیروی اقتصادی و هویت جمعی یک ملت را در خود بازتاب می‌دهد، اظهار کرد: پایتخت آینه‌ای است که ملت خود را در آن می‌بیند و دیگران نیز از طریق آن با هویت و ویژگی‌های یک کشور آشنا می‌شوند.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از شهرهای تاریخی ایران افزود: اصفهان صفوی تصویری از ایرانی است که در پی هماهنگی دین، هنر و تجارت بوده؛ سلطانیه بازتاب پیوند فرمانروایی مغول با معماری و هنر ایرانی است و نیشابور نماد ایرانی است که دانش و عرفان را در کنار دیگر مؤلفه‌های تمدنی خود پرورش داده است.

صالحی تأکید کرد: هر پایتخت با فراز و فرودهای خود بخشی از چهره ایران را به نمایش گذاشته است و شهروندان باید بتوانند خود را در این روایت تاریخی بازشناسند. مرکز بودن با انحصار تفاوت دارد؛ توسعه متوازن شرط پیوستگی ملی است ▫رئیس بنیاد ایران‌شناسی با تأکید بر ضرورت پرهیز از تمرکزگرایی افراطی تصریح کرد: مرکز بودن به‌خودی‌خود هیچ ایرادی ندارد؛ زیرا هر نظام سیاسی به نقطه‌ای برای تصمیم‌گیری، هماهنگی و همگرایی نیازمند است، اما مرکز بودن با انحصار تفاوت دارد.

وی ادامه داد: مرکز می‌تواند نقطه پیوند و اتصال مناطق مختلف کشور باشد، اما اگر فاصله از پایتخت به معیاری برای کاهش توجه، سرمایه‌گذاری و دسترسی به امکانات تبدیل شود، مرکز به‌جای عامل پیوند، به مانعی در مسیر توسعه سایر مناطق تبدیل خواهد شد.

صالحی با اشاره به ظرفیت‌های متنوع مناطق مختلف کشور خاطرنشان کرد: بندرعباس با دریا و تجارت، سیستان با تمدن کهن، کردستان با موسیقی و شعر، گیلان با باران و برنج و پیشینه روزنامه‌نگاری، یزد با معماری سازگار با اقلیم کویر، کرمانشاه و لرستان با میراث تاریخی و حماسی، آذربایجان با شاعران و نوآوران، خراسان با حکمت و ادبیات فارسی و خوزستان با ظرفیت‌های اقتصادی و تمدنی، هر یک بخشی از متن اصلی ایران هستند و هیچ‌کدام را نمی‌توان حاشیه‌ای بر هویت ملی دانست.

وی توسعه متوازن را فراتر از یک شعار اقتصادی دانست و آن را شرط اساسی پیوستگی ملی عنوان کرد و گفت: هنگامی که جوانان برای دسترسی به آموزش، خدمات درمانی و فرصت‌های شغلی ناچار به ترک شهر و زادگاه خود و مهاجرت به پایتخت می‌شوند، این وضعیت نشان‌دهنده پیامدهای تمرکز بیش از حد امکانات و فرصت‌هاست.

رئیس بنیاد ایران‌شناسیهمچنین به هزینه‌های تمرکزگرایی اشاره کرد و افزود: ازدحام، آلودگی و افزایش هزینه‌های زندگی در پایتخت، در کنار فرسایش ظرفیت‌ها و مهاجرت نیروی انسانی از مناطق پیرامونی، دو روی یک سکه‌اند. پایتختی که بیش از اندازه بار ملی را بر دوش بکشد، هم خود با مشکلات بیشتری روبه‌رو می‌شود و هم می‌تواند موجب تضعیف ظرفیت‌های سایر مناطق کشور شود.

صالحی با اشاره به ضرورت تقویت مدیریت منطقه‌ای، واگذاری اختیارات بیشتر به استان‌ها و استانداران را از جمله راهکارهای قابل توجه برای کاهش تمرکز و افزایش ظرفیت تصمیم‌گیری در مناطق مختلف دانست. ضرورت توزیع رویدادهای ملی و بین‌المللی میان شهرها

رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به تجربه برخی کشورها در توزیع فعالیت‌ها و نهادهای حکومتی و فرهنگی میان چند شهر اظهار کرد: در بعضی کشورها، مراکز اقتصادی، فرهنگی و سیاسی به یک شهر محدود نشده‌اند و چند شهر در ایفای نقش‌های ملی سهیم هستند. هرچند نمی‌توان الگوی یک کشور را بدون توجه به شرایط تاریخی و اجتماعی به کشور دیگری تعمیم داد، این تجربه‌ها نشان می‌دهند که تقسیم فعالیت‌های ملی میان چند مرکز می‌تواند امکان‌پذیر و سودمند باشد.

وی با اشاره به تجربه عربستان سعودی گفت: در این کشور، نشست‌ها و رویدادهای مهم بین‌المللی در شهرهایی مانند ریاض، طائف و جده برگزار می‌شوند و این موضوع به شهرهای مختلف هویت و جایگاه بین‌المللی می‌بخشد؛ در حالی که در ایران بسیاری از نشست‌ها و رویدادهای بزرگ بین‌المللی عمدتاً با نام تهران شناخته می‌شوند.

صالحی تأکید کرد: ایران نیز از ظرفیت شهرهایی مانند مشهد، شیراز، اصفهان و تبریز برخوردار است و باید زمینه‌ای فراهم شود تا این شهرها در میزبانی رویدادهای مهم ملی و بین‌المللی نقش پررنگ‌تری داشته باشند.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی در ادامه افزود: ایران از گذشته تاریخی خود تجربه هم‌زیستی و پیوند میان مراکز متعدد را در اختیار دارد و نیاکان ما پیش از شکل‌گیری نظریه‌های جدید درباره توزیع مراکز قدرت و فعالیت‌های حکومتی، در عمل نشان داده بودند که یک سرزمین گسترده می‌تواند با تکیه بر تنوع و برخورداری از چند مرکز، انسجام و پیوستگی خود را حفظ کند.

صالحی تصریح کرد: قرار گرفتن نام و یاد پایتخت‌های تاریخی در کنار یکدیگر این پیام را منتقل می‌کند که تاریخ ایران را یک شهر به‌تنهایی نساخته است. شهروند همدانی، اردبیلی، تبریزی، مراغه‌ای، شیرازی و مشهدی باید بتواند جایگاه شهر خود را در این روایت تاریخی بازشناسد؛ حتی اگر امروز در تهران زندگی کند.

وی با بیان اینکه تهران به‌عنوان پایتخت کنونی، وارث میراثی چندلایه از شهرها و دوره‌های تاریخی ایران است، خاطرنشان کرد: این شهر در امتداد میراث تاریخی کشور قرار دارد، نه در تقابل با آن. چنین نگاهی نه موجب رقابت میان شهرها می‌شود و نه جایگاه شهری را کاهش می‌دهد، بلکه با تکیه بر احترام متقابل، زمینه تقویت همبستگی ملی را فراهم می‌کند.

صالحی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر ضرورت عمومی‌سازی دانش ایران‌شناسی اظهار کرد: چنین طرح‌هایی به ایران‌شناسی جان تازه می‌دهند. این دانش نباید صرفاً در چارچوب‌های دانشگاهی و نشریات تخصصی محدود بماند، بلکه ارزش واقعی آن زمانی آشکار می‌شود که به آگاهی عمومی راه پیدا کند. وی افزود: شهروندی که از تاریخ شهر خود آگاه باشد، نسبت به آن احساس مسئولیت و تعلق بیشتری پیدا می‌کند و کسی که بداند در چه بستر تاریخی و فرهنگی زندگی می‌کند، بهتر از میراث پیرامون خود پاسداری خواهد کرد.

رئیس بنیاد ایران‌شناسی با اشاره به آسیب‌هایی که برخی بناهای تاریخی به دلیل بی‌اطلاعی و بی‌توجهی دیده‌اند، خاطرنشان کرد: حفاظت از میراث فرهنگی صرفاً به تأمین منابع مالی وابسته نیست و افزایش آگاهی عمومی می‌تواند یکی از مهم‌ترین پشتوانه‌های صیانت از میراث ملموس و ناملموس کشور باشد.

وی با اشاره به درس‌های نهفته در تجربه پایتخت‌های تاریخی ایران گفت: از مراغه می‌توان آموخت که علم و اندیشه حتی در دل بحران‌ها نیز رشد می‌کنند؛ از اصفهان می‌توان پیوند برنامه‌ریزی شهری و زیبایی‌شناسی با زندگی عمومی را فراگرفت؛ نیشابور یادآور اهمیت فرهنگ و دانش در هویت شهر است و تبریز نشان می‌دهد که پیشگامی در نوآوری و نوسازی، محدود به مرزهای جغرافیایی و مرکز و حاشیه نیست.

وی همچنین با اشاره به جایگاه قزوین اظهار کرد: قزوین می‌تواند نمونه شهری باشد که بدون تأکید بر مرکزیت خود، زمینه‌ساز گفت‌وگو و همگرایی میان شهرهای ایران شده است. رئیس بنیاد ایران‌شناسی در ادامه به پیوند میان زبان‌ها و فرهنگ‌های فارسی، ترکی، کردی، لری، بلوچی و عربی، همچنین پیوند میان هویت ایرانی و اسلامی، شرق و غرب و جغرافیای متنوع کوهستان، دریا و کویر اشاره کرد و این تنوع و پیوندهای تاریخی و فرهنگی را از ویژگی‌های هویت ایران دانست. صالحی در جمع‌بندی سخنان خود، ارزش ابتکار بزرگداشت پایتخت‌های تاریخی ایران را فراتر از پاسداشت گذشته دانست و پرسش اصلی پیش روی مدیران، پژوهشگران و شهروندان را چنین مطرح کرد: اگر پایتخت‌های دیروز در دوره‌های مختلف به شهرها و مناطق گوناگون تعلق داشته‌اند، چگونه می‌توان پایتخت امروز و فردا را به شهری متعلق به همه ایرانیان تبدیل کرد؟

وی افزود: مسئله این است که چگونه می‌توان ضمن حفظ جایگاه مرکزیت پایتخت، فرصت‌ها، امکانات، عزت و امکان دیده‌شدن را در سراسر کشور گسترش داد و احساس تعلق و همبستگی را در میان همه ایرانیان تقویت کرد.

صالحی پاسخ به این پرسش را نیازمند گفت‌وگویی مستمر میان پژوهشگران، مدیران و شهروندان دانست و تأکید کرد: شکل‌گیری چنین پرسشی از دل یک ابتکار فرهنگی، خود دستاوردی ارزشمند است؛ چراکه این ابتکار یادآوری می‌کند حافظه تاریخی سرمایه‌ای ملی و پاسداشت آن مسئولیتی همگانی است. صالحی با اشاره به جایگاه قزوین در این ابتکار فرهنگی اظهار کرد: شهری که در گذشته تاج پایتختی بر سر داشته است، امروز با این اقدام، تاج و اعتبار را بر سر همه پایتخت‌های تاریخی ایران می‌نهد. این حرکت نشان می‌دهد بزرگی با کوچک‌کردن دیگران به دست نمی‌آید و احترام به جایگاه همه شهرها، خود بزرگ‌ترین پشتوانه اعتبار و سربلندی است.

وی در پایان ابراز امیدواری کرد که یادمان‌ها و برنامه‌های بزرگداشت پایتخت‌های تاریخی ایران، صرفاً به نصب تابلو و نشانه‌هایی بر دیوار محدود نشوند، بلکه الهام‌بخش نگاهی تازه به ایران باشند؛ نگاهی که در آن هر شهر خود را سهیم در هویت ملی و هر شهروند خود را صاحب‌خانه بداند.

 

تصاویر مرتبط